Voor 20.000 van de 70.000 personen in het BP zijn de exacte levensjaren bekend. Deze komen uit de 16de t/m 19de eeuw. De gegevens van vóór de zestiende eeuw vertonen te veel hiaten, die van de 20ste eeuw laat ik buiten beschouwing omdat veel 20ste-eeuwse bekendheden nu nog leven en dat een vertekend beeld geeft. De meeste personen met geboorte- en sterfjaar in het BP leefden in de 19de eeuw (meer dan 11.000), maar ook voor de zestiende tot en met de achttiende hebben we met respectievelijk 1.277, 2.335 en 3.665 personen voldoende data. In het BP zijn personen ingedeeld in categorieën. Dat is handig voor de vergelijking van groepen, maar brengt ook een vertekening met zich mee, aangezien sommige personen zijn ingedeeld bij diverse categorieën. Volgens een statistisch verantwoorde benadering zou dit effect moeten worden uitgefilterd, maar het betreft slechts zo’n duizend personen (vijf procent van het totaal). Voor het doel van deze exercitie is het effect daarvan beperkt. Bovendien zijn de resultaten homogeen; daarom heb ik van een correctie afgezien. Voor de getallen die hieronder worden gegeven dient men zich echter te bedenken dat ze enigszins vertekend kunnen zijn.
De gemiddelde levensverwachting bij de geboorte was in de vroegmoderne tijd ten hoogste 35 jaar. Het is niet zo eenvoudig betrouwbare gegevens te vinden over levensverwachtingen voor degenen die hun kinderziektes doorstonden; de (verspreide) bronnen suggereren dat deze mensen een leeftijdverwachting hadden van 50 jaar, 55 volgens de meest optimistische schattingen. Voor de selectie uit het Biografisch Portaal blijkt de gemiddelde leeftijd een stuk hoger te zijn geweest. Om precies te zijn: gemiddeld ruim 64 jaar als we de negentiende eeuw meerekenen, en 62 als we die buiten beschouwing laten.
Van deze personen was ongeveer de helft beeldend kunstenaar (ruim 10.000). Ongetwijfeld is dat vooral te danken aan de enorme database van het RKD, maar ook in andere biografische woordenboeken zijn beeldend kunstenaars van oudsher ruim vertegenwoordigd. Andere grote groepen zijn 'onderwijs en wetenschappen' (ruim 2100 personen) en 'godsdienst en religie' (ruim 2900 personen), waaronder heel veel predikanten.
Tabel 1: gemiddelde leeftijden voor geselecteerde categorieën uit het Biografisch Portaal
| eeuw | A | P | K | R | O | G | S | T | L | B | Z | Tot |
| 16e eeuw | 57 | 63 | 55 | 62 | 60 | 60 | 61 | 60 | 61 | 62 | 65 | 60 |
| 17e eeuw | 59 | 63 | 56 | 58 | 63 | 62 | 60 | 66 | 60 | 66 | 65 | 61 |
| 18e eeuw | 65 | 69 | 64 | 65 | 68 | 67 | 66 | 63 | 65 | 68 | 66 | 66 |
| 19e eeuw | 66 | 71 | 67 | 67 | 72 | 70 | 70 | 66 | 71 | 71 | 67 | 70 |
| Totaal | 61 | 68 | 62 | 64 | 70 | 66 | 69 | 66 | 69 | 69 | 66 | 68 |
Tabel 2: afwijkingen van gemiddelde leeftijden tov de gemiddelde leeftijd voor geselecteerde categorieën uit het Biografisch Portaal
| eeuw | A | P | K | R | O | G | S | T | L | B | Z | Tot |
| 16e eeuw | -3 | 3 | -5 | 2 | 0 | 0 | 1 | 0 | 1 | 2 | 5 | 60 |
| 17e eeuw | -2 | 2 | -5 | -3 | 2 | 1 | -1 | 5 | -1 | 5 | 4 | 61 |
| 18e eeuw | -1 | 3 | -2 | -1 | 2 | 1 | 0 | -3 | -1 | 2 | 0 | 66 |
| 19e eeuw | -4 | 1 | -3 | -3 | 2 | 0 | 0 | -4 | 1 | 1 | -3 | 70 |
| Totaal | -7 | 0 | -6 | -4 | 2 | -2 | 1 | -2 | 1 | 1 | -2 | 68 |
legenda voor tabel 1-2 en grafiek:
A – Adel
P – Politiek/bestuur
K – Krijgsmacht
R – Recht
O – Onderwijs/wetenschap
G – Godsdienst
S – Beeldende kunst
T – uitvoerende kunst
L – letterkunde
B – Bedrijfsleven
Z – Zorg
Tot – Totaal
In tabel 2 en de grafiek staan per categorie aangegeven wat de afwijking was ten opzichte van de gemiddelde leeftijd van de hele populatie. De gemiddelde leeftijd van schilders (S) voor de 16de tot en met de 19de eeuw week maar één jaar af van de totale gemiddelde leeftijd. Inderdaad had de categorie adel (A) een grotere afwijking (dwz een lagere levensverwachting) ten opzichte van het gemiddelde, evenals personen die tot de krijgsmacht (K) en het recht behoorden. In deze laatste categorie zijn echter ook misdadigers gerangschikt. Bij de overige categorieën personen lagen de leeftijden dicht bij het gemiddelde. Tussen de verschillende groepen kunstenaars (S, T en L) was bijvoorbeeld geen noemenswaardig verschil. Het zou de moeite waard zijn daar verder onderzoek naar te doen en bijvoorbeeld verschillen in stad en platteland of sekseverschillen zichtbaar te maken.
Mijn voorlopige conclusie: Nederlanders werden in de vroegmoderne tijd een stuk ouder dan tot nu toe werd aangenomen. Dat geldt voor vrijwel alle categorieën personen in het Biografisch Portaal, alleen de adel en de militairen bleven achter. Natuurlijk is de elite in het Biografisch Portaal oververtegenwoordigd, en bovenal: mensen die lang genoeg leefden om iets te presteren. Maar duidelijk wordt wel dat de beroemdheden uit de middengroepen zoals schilders, predikanten en literatoren in het BP een opmerkelijk gemiddeld beeld tonen.
Een tweede conclusie mag zijn dat het Biografisch Portaal zich prima leent als een laboratorium waarmee vragen en hypothesen over groepen personen in het verleden van Nederland snel kunnen worden gecheckt en getoetst. Zoals altijd met historische gegevens is voor een steekhoudende verklaring meer onderzoek nodig, maar als startpunt hebben we er met het BP een heel nuttig laboratorium bij.
(voor een overzicht van gegevens over levensverwachting in het verleden zie J. de Vries, A.M. van der Woude, Nederland 1500-1850. De eerste ronde van moderne economische groei, (Amsterdam, 1995), 67; voor de 19e eeuw Poppel, F. van & P. Ekamper (2010), Historische ontwikkeling van de sterfte in Nederland. In: A.H.P. Luijben & G.J. Kommer (eds.), Tijd en toekomst; deelrapport van de VTV 2010 Van gezond naar beter. RIVM-rapport 270061008, Houten: Bohn Stafleu Van Loghum, p. 20-25 en voor een internationaal overzicht Tommy Bengtson, Frans van Poppel, “Socioeconomic inequalities in death from past to present: An introduction” Explorations in Economic History 48 (2011), 343-356)
Rik Hoekstra
]]>
